Tüm Dünyada bahis tekelleri çokuluslu bahis şirketlerinin faaliyetlerini durdurmak veya baltalamak için türlü yöntemler deniyor. DTÖ ve AB mevzuatlarına aykırı olan ülke bahis tekelleri uzatmaları oynarken, bu sırada ‘rantın ne kadarını paylaşmazsak kardır’ın peşindeler. Tabiki bahis tekellerinin çokuluslu şirketlerle mücadele yöntemleri ülkesine göre değişiyor. O ülkedeki hukuka müdahele ihtimalleri, halk bilinci ve insan haklarına verilen önem bu süreçte belirleyici değişkenler. İki örnek verelim.

1- İsveç Bahis Tekeli Svenska Spel v İngiliz Bahis Şirketi Ladbrokes: Ladbrokes son reklam kapmanyasını durdurmaması halinde Svenska Spel tarafından yasal aksiyon başlatacaklarına dair bir uyarı aldı. Bunun nedeni İsveç’te yayınladığı reklamlarda Ladbrokes’un kullandığı ‘Svenska Spel, Engelska Odds’ yani ‘İsveç Oyunları, İngiliz Oranları’ sloganı. Svenska Spel burada kendi isimlerinin kullanıldığı iddiası ile uyarıda bulunmuş. Ladbrokes ise konu ile ilgili açıklamasında kendilerine dava açılmasının kendileri için müthiş bir ödül olacağını, kazanma ihtimallerinin yüksek olduğunu belirtiyor. Ladbrokes CEO’su Lasse Dilschmann yaptığı açıklamada bu reklamlarla sadece Svenska Spel’i değil, İsveç’teki kumar politikalarını toplu halde eleştirdiklerini, kendilerinin tekele en az tekel kadar güvenilir bir alternatif olduklarını belirtiyor.

2- Türkiye Bahis Tekeli İddaa v İsmi Açıklanmayan Kumar Sitesi: -Kaynak: Hürriyet, 15 Ocak 2008- İl Jandarma Komutanlığı ve Karapürçek İlçe Jandarma Komutanlığı ekiplerinin ortaklaşa yaptıkları araştırmada, Karapürçek’teki bir internet kafede, internet üzerinden kumar oynandığı tespit edildi. Yapılan ön hazırlıklar sonrasında harekete geçen jandarma ekipleri, işyerine baskın düzenledi. Yapılan baskın sırasında işyerinde internet üzerinden kumar oynadığı iddia edilen 28 yaşındaki İ.E., 30 yaşındaki A.Ö., 49 yaşındaki H.Ö. ve 30 yaşındaki A.Ö. gözaltına alındı. İlçe Jandarma Komutanlığı’nda sorgulanan 4 zanlı, dana sonda Adileye’ye sevk edildi.

İki ülke arasında mücadele yöntemi açısından belirgin farklar var. Yorum sizin…

Kaynak: Bahismedya.com

Sabah Gazetesi’nin 07 Nisan 2008 tarihli haberi: İnteltek Genel Müdür Yardımcısı Ertan, “Yeni ‘iddaa’ ihalesiyle beraber oyun basketbol, tenis ve motor sporlarını kapsayabilir. Futbol kulüplerine verilen paylar da artar” dedi..

Futbol kulüplerinin maç yayın haklarından sonraki en büyük gelir kapısını “iddaa”nın kulüplere dağıttığı para oluşturuyor. 2004-2007 yılları arasında kulüplere yaklaşık 314 milyon dolar dağıtan “iddaa”, 2. lig takımlarının stad gelirleri ve sponsorluklar dışındaki tek gelir elde ettiği kurum özelliği taşıyor. Türkiye’deki spor bahis oyunu işleticisi İnteltek’in Genel Müdür Yardımcısı Kerem Ertan, 1 Mart 2008′de yapılması gereken “iddaa” ihalesi hakkında, “1 Mart’ta verilen karara göre 6 ay içinde ihale gerçekleştirilecek. 1 Eylül’e kadar ihaleye çıkılacak. İhaleyi kazanan firmaya 6 ay hazırlık süresi verildi. İhaleyi kim kazanırsa kazansın, 1 Mart 2009′a kadar “iddaa”yı İnteltek işletecek” ifadesini kullandı. Ertan, yeni ihaleyle beraber “iddaa”nın futbol dışında basketbol, tenis ve motor sporlarını da oynatacağını düşündüklerini, yine de son kararı Spor Toto Teşkilatı’nın vereceğini belirtti. Yeni ihaleyle beraber “iddaa”nın cirosunun artacağını tahmin ettiklerinin altını çizen Ertan, ayrıca futbol kulüplerine verilecek olan yüzdesel paylarda da iyileştirilme yapılacağını düşündüklerinin vurguladı. İhalenin bir an önce olmasının herkes açısından avantaj olduğu ifade eden Ertan, “Biz uzun zamandan beri ihalenin yapılmasını istiyorduk. Kanunun çıkmaması sorun teşkil ediyordu. Biz de önümüzü görmek istiyoruz. Aslında taşeronluk yapıyoruz. Sistemin altyapısı, marka ve bayiler bize ait değil. Biz “iddaa”yı yaptık, devrettik, şimdi işletiyoruz. Devlet, İnteltek’e komisyon ödüyor. Bütün pazarlama ve riski biz üstleniyoruz. “iddaa”, özel sektörle devletin yaptığı en iyi işbirliklerinden biridir” dedi.

PAZAR 5 MİLYAR DOLAR
“iddaa” oynayıcılarının profilinin 18- yaş arasında B, C ve D sosyoekonomik grupta olduğunu vurgulayan Ertan, 2.5- milyon iddaa oynayıcısının olduğunu kaydetti. Ertan, “Türkiye’de herkes futbolu biliyor veya bildiğini iddia ediyor. Çoğu oynayıcı garanti oynamayı tercih ediyor. İnternetten “iddaa” oynayanların oranı yüzde 9- 10 arasında. Ayrıca oynayıcılar yüzde 90 Avrupa liglerine oynuyor. Türkiye ligine pek rağbet etmiyorlar. Bizim TJK’yı (Türkiye Jokey Kulübü) öldürdüğümüz söyleniyor. Aslında biz bahis pazarını büyüttük. 2004′te legal pazar (spor toto, at yarışı ve Milli Piyango) 2 milyar dolar iken, bu rakam 2008 yılında 5 milyar dolara ulaştı. Halen illegal bahis oynatılan pazarın büyüklüğü 1 milyar dolar seviyesinde” diye konuştu.

Fotospor Gazetesi’ndeki 07 Mart 2008 tarihli Bekir Yunus Uçar ile yapılmış röportajın ayrıntılarını altta bulabilirsiniz. Yorumu okurlarımıza bırakıyoruz…

Hürriyet Gazetesi’nin 29 Ocak 2008 tarihli haberinde bahis tekeli İddaa’nın %45 ortağı olan Yunan şirketi Intralot’un CEO’su Constantinos Antonopoulos’le yapılan bir röportaja yer verilmiş. Paramız ülke dışına çıkmasın diye yurtdışındaki tüm bahis şirketleri ’düzenlenemeden yasaklananlar listesi’nde kendilerini buldular. Tekel olma rantını eline alan Yunanlı ortak ise doğal olarak Türkiye’den oldukça memnun.

Diyor ki: Yunanlı yatırımcı olarak bügüne kadar Türkiye’de hiçbir dezavantaj yaşamadıklarını belirten Antonopoulas “Bence Iddaa’nın başarı hikayesi burada yapabileceklerimizin göstergesi. Türkiye şans oyunları konusunda Hong Kong ve Yunanistan’dan sonra üçüncü büyük ülke konumunda. Cirosu yılılk 1,5 milyar doları buluyor. Kişi başı yıllık oyun tutarı ise 22 dolar oluyor. İddaa Türkiye şans oyunları pazarının 40’ına hakim konumda. Tüm oyunlarla karşılaştırıldığında Iddaa dünyadaki en iyilerden. Dünyada en kárlı operasyonlar arasında yer alıyor“

Yunan ortak, Türkiye’de Telekominikasyon ve IT sektörlerinde yatırım yapacakları mesajını vererek yeni İddaa ihalesi öncesinde gerekli kamuoyunu oluşturuyor. Yeni ihaleyi kazanacaklarından oldukça emin gözüken Antonopoulos, muhtemel yeni ihale iptallerine karşı ise temkinli.

Bazen şirketlere rekabet ortamı olmadan rant içerisinde gelir elde etmek dahi yeterli olmayabiliyor. Önce sadece kendi katılımları ile gerçekleştirilen ilk İddaa ihalesini kazandılar. Bu ihale iptal edildiğinde yeni bir yasa ile faaliyetlerinin devamı sağlandı ve yine sadece kendilerinin katılabildiği ek ihaleyi de kazandılar. Yeni ihale taslağındaki bazı maddeler yeni ihale de de rakip çıkamayacağını işaret ediyor. Ama Intralot belli ki hep daha fazlasını istiyor. Sürpriz istemiyor:

“3 yıl faaliyette kaldıktan sonra kontrat iptal edildi. 40 ülkede faaliyetteyiz. Ancak, bu çok kendine has bir deneyim bizim için. Genellikle kontratlar iptal olursa başladıktan kısa süre sonra olur. Türkiye’de bu kadar süre sonra yaşanan iptal olayı kötü bir deneyim oldu. Şimdi yeni bir ihale aşamasındayız. Ama iyimseriz. Bu kontratın riskte olmayacağını gösterecek yeni yasa bekliyoruz. Artık sürpriz istemiyoruz.”

Haberimize göğsünde bahis şirketi Bwin’in reklamını taşıyan son Avrupa Şampiyonu Milan takımından bir kare ile başlamak istedik. Sevilla - 888.com sponsorluğu haberimizden 1 gün sonra Birgün Gazetesi‘nde de konu ile ilgili ‘Futbol Bahis Şirketlerine Teslim’ başlıklı bir haber yer aldı. Habere aynen yer verip, tespitlerimizi sona bırakıyoruz:

Futbolda son zamanların en büyük çılgınlığı olan bahis şirketlerinin Avrupa’nın bir çok ligindeki önemli kulüplere sponsor olması ve özellikle bu liglerde hiç de hesapta olmayan sonuçların alınması futbol dünyasında yeni bir tartışmayı da beraberinde getirdi.

Özellikle 888.com, Bet24, Betand-win gibi cirosu milyarlarca dolar olan şirketlerin kulüplere hatta bazı liglere sponsor olması birçok otorite tarafından “sakıncalı ve etik değil” şeklinde değerlendiriliyor. Özellikle ligin ana sponsoru betandwin adlı şirket olan Portekiz’de sürpriz sonuçların sık sık tekrarlanması bu tezi savunanları haklı kılıyor.

Son olarak da namağlup Porto ilk yenilgisini orta sıralarda hiçbir iddiası bulunmayan Nacional Funchal’a yaşayarak sezon başından bu yana gerçekleşen ilginç sonuçlara bir yenisini eklemişti. Keza sponsorluğunu Ve-ikkaus adlı bahis şirketinin yaptığı ve ismini verdiği Finlandiya Ligi’nde de sürpriz sonuçlar üst üste yaşanarak bahisçilerin büyük paralar kaybetmelerine neden oldu. İşin daha da ilginç tarafı bu sürpriz biten maçlara uzakdoğu ve Rusya’dan çok büyük miktarlarda para yatırılarak önemli ölçüde paraların kazanılması. Bahis şirketlerinin geçen yılın (2006) ilk altı aylık diliminde sponsor olduğu kulüplere aktardığı paranın tam 300 milyon sterlin (yaklaşık 710 milyon YTL) oluşu ise pastanın ne derece büyük olduğunu kanıtlıyor.

Bahis şirketleri özellikle İngiltere, İtalya, Almanya, İspanya gibi dev liglerdeki sponsorluklarında göğüs reklamı kullanarak tanınmalarını sağlarlarken bazı küçük liglerde ise kulüplerin en büyük sponsorluklarını elde ederek buralarda spekülatif sonuçların alınmasına yol açılmasıyla da suçlanıyor.

888.com adlı site Sevilla (İspanya) ve Toulouse (Fransa), Bet 24 Blackburn Rowers, Leeds United (İngiltere), Betandwin Real Madrid (İspanya), Milan (İtalya), 32red.com Aston Villa’ya (İngiltere), Mansion Tottenham Hotspur (İngiltere), Club Brugge (Belçika) gibi çok sayıda önemli takımın sponsorluklarını yapmakta.

Bahismedya’dan 3 tespit:

-Önceki Sevilla haberimizde de belirttiğimiz gibi Bahismedya olarak bu sponsorlukları kulüplere yapılabilecek katkılar olarak görüyoruz. Futbolu nereye götüreceğinden bağımsız olarak fikrimiz şudur; madem Avrupa kulüpleri bu şirketlerden yüksek miktarlarda para kazanıyorlar, neden bizim takımlarımız bundan mahrum bırakılıyor. Neden tekelle ve reklam yasakları ile eşit rekabet ortamı engelleniyor?..

-Veikkaus Finladiya’nın bahis tekeli. Yani bizim İddaa’nın Fin versiyonu. Finlandiya Ligi ile ilgili bahis skandalı ise Asya’da patlak vermişti. Yani konunun sadece Finlerin bahis oynayabildiği ülke tekelinin lige sponsor olması ile hiçbir alakası bulunmuyor.

-Betandwin’in Portekiz Ligi’ne sponsor olmasından sonra Portekiz Ligi’nde değişik sonuçlar oluyormuş. Portekiz Dünya’nın en kaliteli 10 ligi arasında bulunmaktadır. Peki madem bir bahis şirketinin sponsorluğu ligdeki sonuçlara şaibe katıyor İddaa’nın geçtiğimiz sezon bizim Lig B’mize (şimdiki TFF 2.Lig) sponsor olmasından ve Lig B’de alınan acaip sonuçlardan niye hiç bahsedilmiyor haberde? Avrupa’nın ilk 10 liginden biri olan 16 takımlı Portekiz Ligi’nde sonuçlar etkileniyor da, 5 adet grup, 50 adet takımın yer aldığı Türkiye 3. Ligi’nde sonuçlar etkilenmiyor mu? İddaa’nın sponsorluğu ve sunduğu limitsiz bahisler bu düşük bütçeli liglerde şikeye teşvik anlamına gelmez mi?

Köşesinde kendisini ‘İddaa Makamı’ olarak tanıtan Akşam Gazetesi yazarı Levent Ertem 18 Ekim 2007 tarihinde ilginç bir köşe yazısına imza atmış. Lüksemburg’un deplasmanda Beyaz Rusya’yı 1-0 yenmesini köşesine taşıyan Ertem, bu süpriz sonucun nedenini ‘kulağına gelen iddia’ ile temellendirmiş. Ve demişki bu durum Rus mafyasının işi. Bahis çeteleri düzeneklerini kurmuşlar ve Beyaz Rusya maçı bilerek kaybetmiş. Mafya da bu şike sayesinde 100 Milyon Euro’dan çok para kazanmış.

Öncelikle Ertem’in bilmesi gereken şey bahsettiği Avrupalı bahis şirketlerinde bu limitler ile oynamak neredeyse imkansızdır. Bu miktarların onda biri kadar bahisler oynanması halinde bile oranlar aniden düşer ve çoğu şirkette tahta kapatılır. Ertem’in kaynağından çok daha sağlam olduğuna inandığımız BetExplorer sitesine göre oranlar bariz bir farklılık göstermemiş. Normal, diğer maçlar gibi bir seyir izlemiş. Ertem’in bahise İddaa ile başladığını belli edercesinde kullandığı başka bir ifade ise şu şekilde:

Bu Rus bahis mafyasının ilk icraatı değil. Teniste dünya sıralamasında şu an dördüncü sırada bulunan Rus Davydenko’nun başına geleni hatırlarsınız. Davydenko, 1-0 önde götürdüğü maçın ikinci setinde de önde giderken aniden sakatlandığı gerekçesiyle maçı bırakmış ve yenik sayılmıştı. Maçtan sonra canlı bahis oynatan Betfair şirketi milyonlarca dolar zarara uğradığını açıklamıştı. 

Ertem’in bahisten çok anlamadığı bu verdiği yanlış bilgi ile de farkedilebiliyor. Ortalama bir internet bahisçisi de bilir ki Betfair bahis oynatarak risk almaz. Bahisçileri birleştirerek aralarında oynadıkları bahislerden komisyon alır. Yani sonuç Betfair için önemli değildir. Asıl olan hacimdir. Ertem kendisini İddaa’nın makamı ilan etmiş ama İddaa kümesi dışında çok gezmese iyi eder…

Spor Toto Teşkilatı, Dünya Ticaret Örgütü ve AB mevzuatlarına aykırı olarak yasadışı ilan ettiği Avrupalı bahis şirketleri ile mücadelesini devam ettiriyor. Daha önce teşkilat, bu yasanın yeterli etkiyi yaratamadığını ve internette özgürlüklerin önüne geçilemeyeceğini anlamış olacak ki, yasanın reklamını yapmaya başlamıştı. Bu reklamlarda yasada oynatanlara ceza öngörülürken sanki oynayanlar da ceza alacakmış gibi bir intiba yaratmaya çalılşmıştı.

Korku politikasının son örneğini ise Digibet.com’un perdelenmesinde yaşadık. Daha önce Akşam ve Takvim gazetelerinde yer alan haberler vesilesi ile konuya sitemizde yer vermiştik. Haber Spor Toto’nun sayfasında yer almasından sonra bugün Fotogol, Evrensel, Sözcü, Star ve Türkiye gazetelerinde de yer aldı. Yapılan uygulamaların gelişen dünyaya aykırı olarak yapıldığını, tüm dünyadan örnekler ile birçok kere açıklamaya çalıştık. Bugün ise bir başka noktaya değinmek istiyoruz.

Star Gazetesindeki haber metni şu şekilde: TÜRKİYE’DE internet ortamında bahis oynatan siteler hakkında Spor Toto Teşkilat Genel Müdürlüğü tarafından açılan davada sitelerin yasaklanmasına ve filitrelenmesine karar verildi. Spor Toto tarafından Ankara Cumhuriyet Savcılığı’na yapılan suç duyurusu üzerine savcılığın talebiyle Ankara 4. Sulh Ceza Mahkemesi, ‘digibet.com’ isimli korsan siteyi yasakladı. Bu ilk karar, açılacak diğer davalar için emsal teşkil edebilecek.  

Spor Toto‘nun web sayfasında ise şöyle denmiş: Karar, gereği yapılmak üzere Telekomünikasyon Kurumu İletişim Başkanlığına gönderildi. Kararın yasadışı bahisle mücadelede bir ilk olması ve bundan sonraki davalara emsal teşkil etmesi dolayısıyla hayati önem taşıdığı vurgulandı.

Bilindiği gibi Digibet.com’dan önce birçok bahis sitesi perdelendi. Ancak mevcut haberlerde bu mahkeme kararının bir ilk olduğu belirtiliyor. Demekki bundan önce bahis şirketlerinin perdelenmesi, yani karşımıza çıkarılan ‘Bu siteye erişim mahkeme kararı ile engellenmiştir’ yazıları gerçeği yansıtmıyormuş. Bu mahkeme kararı ilk, ancak Digibet.com perdelenen yaklaşık 15inci bahis konulu alan adı. Demekki biz bahisseverlere 14 kez yalan söylenmiş…

Son günlerde internet üzerinde faaliyet gösteren, bulundukları ülkelerde yasal olan ancak Türkiye’de düzenlenmeyen ve yasa ile yasadışı bırakılan bahis şirketlerine yönelik perdelemeler arttı. Bunun son örneğini Digibet.com’un perdelenmesinde gördük. Sabah Gazetesi haberi sadece ufak bir metin ile okuyucularına duyururken Takvim ve Akşam Gazeteleri gazetecilik ciddiyetinden uzak, talihsiz ifaedeler kullandılar.

Akşam Gazetesindeki şu şekilde bir ifade bulunuyor: 1 Ağustos 2007 tarihinde Ankara 4. Sulh Ceza Mahkemesi Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından, 3289 sayılı kanun ve 2/i, 7258 sayılı yasanın 2.maddesi ve 5583 sayılı kanunla değişik 5. maddesini ihlal ettiği anlaşılan merkezi Cebelitarık’ta bulunan ve Türkiye’de erişimi olan “www.digibet.com” isimli web sitesinin internet üzerinden hukuka aykırı iddaa oynattığı tespit edildi.

İddaa oynatmak diye bir ifade kabul edilemez. İddaa bir bahis şirketidir. İddaa oynatılamaz. İddaa gibi şirketler bahis oynatır. Ülkemizde İddaa sanki bir bahis şirketi değilmişte şans oyunuymuş gibi bir muamele görüyor. Bahis şirketleri (bahisin kumar olmadığı, bilgi ile kazanç elde edilebilen bir yetenek oyunu olduğu argümanına tüm saygımıza rağmen) spor karşılaşmaları aracılığı ile kumar oynatırlar. Lolipop şeker satmazlar. İddaa da kumar oynatan bir bahis şirketidir, hayır kurumu değildir.

Takvim Gazetesi’ndeki ifade ise daha da talihsiz: Bu arada merkezi Türkiye’de bulunan www.digibet.com isimli internet sitesine yasadışı bahis oynattığı gerekçesiyle kapama cezası getirildi.

Nasıl bir araştırmadan haber yapmaktır ki yabancı bir bahis şirketi için ‘merkezi Türkiye’de bulunan’ ifadesi kullanılabilir. Digibet özelinde değil ama yabancı bahis şirketleri Avrupa borsalarında işlem gören ciddi şirketlerdir. Merkezlerinin yasal elverişsizlik yaratılmış olan Türkiye’de olması düşünülemez bile. Ayrıca yasakçılık ile yapılan perdelemelere ‘kapama’ demek abestir. Bir siteyi perdeleyerek o siteyi kapatamazsınız, ancak kendi insanınızı o siteden mahrum bırakabilirsiniz.

Bahis şirketlerinin perdelenmesinin bulunduğumuz çağ da ‘Yasadışı bahise darbe’ manşetleri ile duyurulması ise başlı başına ayrı bir talihsizlik. Ülkemizde internet sansürü o kadar yaygınlaştı ki, artık 15 yaşındaki çocuklar bile perdelenmiş sitelere nasıl girileceğini biliyor. Merkezleri yurtdışında bulunan sitelere yönelik yaptırımı olamayan SporToto teşkilatı ancak bu sitelerin perdelenmesini sağlayabiliyor. Google’da 2 dakikalık bir araştırma ile aşılabilecek bir perdelemenin de ‘darbe’ diye nitelendirilmesi ise komik kalıyor. Yasa ile yasadışı ilan ettiği siteler ile baş edemediğini gören teşkilat, önce ‘Suça ortak olmayın’ sloganı ile yasanın reklamını yaparak bir ilke imza attı. Bu reklam kampanyası yeterli etkiyi yaratılamamış olacak ki bu tip haberler ile de Dünya Ticaret Örgütü mevzuatlarına aykırı olarak hazırlanmış yasaya kamuoyu oluşturulmak isteniyor.

Şok Gazetesinin 11 Mart 2007 tarihli haberine göre ‘Kumar sitelerinin çoğu Roj TV gibi bölücü yayın yapan ve İslam’a hakeret içeren karikatürlerle krize neden olan Danimarka üzerinden ulaşıyor’muş. Ulaşıyor ne demek bilmiyoruz ama bu yakıştırma karşısında sağlıklı bir yorum yapamıyoruz. Tek bildiğimiz kumar sitelerinin Danimarka ile doğrudan bir ilgisi olmadığı ve Danimarka kökenli kumar sitelerinin bir elin parmaklarını geçmediği…

Milli Gazete 24 Şubat 2007′de manşetten verdiği haber ile İddaa’nın ‘Ekmeğimizi Paylaşıyoruz’ reklam kampanyasına adeta ateş püskürdü. Haberde şu cümlelere yer verildi:

Toto, Loto, İddaa ve domuz çiftlikleri gibi gayri İslami ve gayri ahlaki kaynak arayışlarından medet uman iktidar sarhoşlarını bir kez daha uyarıyoruz: İki dünyanızı da berbat ve perişan etmeyin! - Ekmeğin kumar afişinde kullanılmasının İslami ve insani bakımdan çirkin bir şey olduğunu vurgulayan vatandaşlar, kumara yasal izin verilmemesi gerektiğini belirterek ekmeğin dahi bu reklamla imajının zedeleneceğini söylediler.

Yorum: Gazetenin haberinin geneline katılmamakla beraber ekmeğin herhangi bir bahis şirketinin reklamlarında kullanılmasına BahisMedya.com olarak karşı olduğumuzu belirtmek isteriz. İddaa tekel olmasının rahatlığı ile bu hakkı kendinde görebiliyor ancak rekabetçi liberal bir bahis marketi olsa idi afişlerine ekmeği sokarken iki kere düşünürlerdi.